«…και όλα αυτά γιατί;»

Οι σκέψεις ενός εκπαιδευτικού στον δρόμο για το σχολείο

Το ξυπνητήρι χτυπά. Είναι ακόμη νωρίς.

Ένας ακόμη εκπαιδευτικός ετοιμάζεται να ξεκινήσει για το σχολείο. Πίνει βιαστικά τον καφέ του, ελέγχει την τσάντα του, παίρνει τα βιβλία, τις σημειώσεις, τα διορθωμένα διαγωνίσματα, το σχέδιο μαθήματος που ετοίμασε το προηγούμενο βράδυ.

Μόνο που στην τσάντα του δεν χωρούν όλα όσα πραγματικά κουβαλά.

Κουβαλά την αγωνία για το μάθημα που πρέπει να γίνει. Την ανησυχία για εκείνον τον μαθητή που δεν ενδιαφέρεται για τίποτα. Τη σκέψη για το παιδί που δυσκολεύεται αλλά δεν τολμά να ζητήσει βοήθεια. Την ένταση μιας τάξης που συχνά μοιάζει να έχει ξεχάσει γιατί βρίσκεται στο σχολείο.

Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά, μια ερώτηση επιστρέφει επίμονα:

«…και όλα αυτά γιατί;»

Ξέρει πολύ καλά τι τον περιμένει.

Μια σχολική αίθουσα στην οποία η μάθηση δεν αποτελεί αυτονόητη επιθυμία. Παιδιά που μεγαλώνουν σε έναν κόσμο γρήγορων εικόνων, άμεσης ικανοποίησης και αδιάκοπων ερεθισμάτων. Παιδιά που δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, να προσπαθήσουν, να περιμένουν, να αποδεχθούν ότι η γνώση απαιτεί κόπο.

Δεν είναι όλα τα παιδιά ίδια. Υπάρχουν εκείνα που διψούν να μάθουν, που προσπαθούν, που εκπλήσσουν καθημερινά με τις δυνατότητές τους. Όμως ολοένα και συχνότερα ο εκπαιδευτικός καλείται να δημιουργήσει από το μηδέν κάτι που κάποτε θεωρούσαμε δεδομένο: το κίνητρο για μάθηση.

Να πείσει πρώτα τον μαθητή ότι αξίζει να μάθει και ύστερα να τον διδάξει.

Να διεκδικήσει την προσοχή του, όχι απέναντι σε έναν άλλο δάσκαλο, αλλά απέναντι σε έναν ολόκληρο ψηφιακό κόσμο που υπόσχεται ευχαρίστηση χωρίς προσπάθεια.

Και την ίδια στιγμή να διαχειριστεί συμπεριφορές, αντιδράσεις, αδιαφορία, συγκρούσεις, προσωπικές δυσκολίες και συναισθηματικά αδιέξοδα.

Γιατί ο εκπαιδευτικός δεν διδάσκει απλώς ένα γνωστικό αντικείμενο. Διδάσκει ανθρώπους. Και οι άνθρωποι δεν έρχονται ποτέ στην τάξη αφήνοντας τη ζωή τους έξω από την πόρτα.

Ύστερα είναι οι απαιτήσεις του σχολείου.

Δράσεις, προγράμματα, εκδηλώσεις, επιμορφώσεις, συνεδριάσεις, αξιολογήσεις, αναφορές, ενημερώσεις, ψηφιακές πλατφόρμες, προθεσμίες. Όλα σημαντικά, όλα απαραίτητα, όλα επείγοντα.

Και όλα, σχεδόν πάντα, προστίθενται στα προηγούμενα.

Ο εκπαιδευτικός οφείλει να είναι δημιουργικός, καινοτόμος, συνεργατικός, αποτελεσματικός, διαθέσιμος. Να σχεδιάζει, να διαφοροποιεί, να αξιολογεί, να αναστοχάζεται. Να εμπνέει τους μαθητές, να ικανοποιεί τις προσδοκίες της διοίκησης, να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των γονέων.

Να είναι παρών παντού.

Μόνο που κανείς δεν φαίνεται να αναρωτιέται πόσος χρόνος απομένει για τον ίδιο τον άνθρωπο πίσω από τον εκπαιδευτικό.

Πότε ξεκουράζεται; Πότε διαβάζει για τη δική του χαρά; Πότε δημιουργεί χωρίς προθεσμία; Πότε επιστρέφει πραγματικά στο σπίτι του;

Γιατί πολλές φορές ο εκπαιδευτικός φεύγει από το σχολείο, αλλά το σχολείο δεν φεύγει ποτέ από μέσα του.

Και υπάρχουν και οι γονείς.

Όχι όλοι. Ασφαλώς όχι όλοι.

Υπάρχουν γονείς που συνεργάζονται, εμπιστεύονται, στηρίζουν, αναγνωρίζουν τις δυσκολίες και αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που, στην προσπάθειά τους να προσφέρουν τα πάντα στα παιδιά τους, δυσκολεύονται να τους προσφέρουν κάτι εξίσου πολύτιμο: τα όρια.

Ένα διαρκές «θέλω» που σπάνια συναντά το «όχι».

Μια αντίληψη σύμφωνα με την οποία το παιδί πρέπει πάντοτε να είναι ευχαριστημένο, να μη δυσκολεύεται, να μη ματαιώνεται, να μην αναλαμβάνει τις συνέπειες των επιλογών του.

Και όταν το σχολείο επιχειρεί να διδάξει την ευθύνη, τη συνέπεια, τον σεβασμό και τη συνύπαρξη, συχνά βρίσκεται αντιμέτωπο με αμφισβήτηση.

Ο εκπαιδευτικός καλείται τότε να θέσει τα όρια που δεν τέθηκαν αλλού. Να εξηγήσει ότι η ελευθερία δεν είναι ασυδοσία. Ότι η προσπάθεια προηγείται της επιτυχίας. Ότι το λάθος έχει συνέπειες, αλλά μπορεί να γίνει αφετηρία μάθησης.

Και, κυρίως, ότι η αγάπη προς ένα παιδί δεν σημαίνει να του επιτρέπουμε τα πάντα.

Σημαίνει να το βοηθάμε να μεγαλώσει.

Και πάνω από όλα αυτά στέκεται η Πολιτεία.

Μια Πολιτεία που μιλά διαρκώς για την αξία της εκπαίδευσης, αλλά συχνά αντιμετωπίζει τον εκπαιδευτικό περισσότερο ως εκτελεστή υποχρεώσεων παρά ως άνθρωπο που επιτελεί ένα βαθιά κοινωνικό έργο.

Του ζητά περισσότερα. Τον ελέγχει περισσότερο. Τον επιφορτίζει με νέες διαδικασίες, νέες ευθύνες, νέες απαιτήσεις.

Και όταν έρχεται η ώρα της ουσιαστικής αναγνώρισης, της οικονομικής αξιοπρέπειας, της επαγγελματικής στήριξης και της εμπιστοσύνης, οι υποσχέσεις μοιάζουν συχνά μεγαλύτερες από τις πράξεις.

Δεν μπορείς να μιλάς για ποιοτική εκπαίδευση και να εξαντλείς εκείνους που καλούνται να την προσφέρουν.

Δεν μπορείς να απαιτείς δημιουργικότητα από ανθρώπους που αγωνίζονται καθημερινά να βρουν χρόνο και ανάσα.

Δεν μπορείς να ζητάς από έναν εκπαιδευτικό να εμπνέει, όταν το ίδιο το σύστημα συστηματικά τον αποθαρρύνει.

Ο σεβασμός προς τον εκπαιδευτικό δεν αποδεικνύεται με επετειακές δηλώσεις. Αποδεικνύεται με πράξεις.

Και όμως…

Το αυτοκίνητο πλησιάζει στο σχολείο.

Ο εκπαιδευτικός κοιτάζει την ώρα. Σε λίγο θα χτυπήσει το κουδούνι.

Σκέφτεται όλα όσα τον περιμένουν. Την τάξη που δυσκολεύεται να συνεργαστεί. Τον μαθητή που θα τον προκαλέσει. Το μάθημα που ίσως δεν εξελιχθεί όπως το σχεδίασε. Τη συνεδρίαση που θα παρατείνει το ωράριό του. Τις εργασίες που θα πάρει πάλι στο σπίτι.

Για μια στιγμή αναρωτιέται αν αξίζει όλος αυτός ο κόπος.

Και τότε θυμάται.

Ένα παιδί που κάποτε δεν μιλούσε και μια μέρα σήκωσε το χέρι του.

Έναν μαθητή που του είπε «τώρα κατάλαβα».

Ένα βλέμμα εμπιστοσύνης.

Μια συγγνώμη που ειπώθηκε δύσκολα.

Μια μικρή αλλαγή στη συμπεριφορά μιας τάξης.

Ένα παιδί που, χρόνια αργότερα, τον συνάντησε στον δρόμο και του είπε: «Θυμάμαι ακόμη κάτι που μας είχατε πει».

Μικρές στιγμές. Σχεδόν αόρατες μέσα στη φασαρία της καθημερινότητας.

Κι όμως, εκεί βρίσκεται κάτι από την ουσία της εκπαίδευσης.

Όχι στα έντυπα που συμπληρώθηκαν. Όχι στις δράσεις που φωτογραφήθηκαν. Όχι στους δείκτες που καταγράφηκαν.

Αλλά σε εκείνο το ανεπαίσθητο αποτύπωμα που αφήνει ένας άνθρωπος στη ζωή ενός άλλου.

Αυτό, βέβαια, δεν δικαιολογεί την εξουθένωση.

Η αγάπη για τα παιδιά δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την υποτίμηση του εκπαιδευτικού. Το λειτούργημα δεν καταργεί τα εργασιακά δικαιώματα. Η προσφορά δεν σημαίνει απεριόριστη διαθεσιμότητα. Και η αφοσίωση δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη ή ανεξάντλητη.

Ο εκπαιδευτικός έχει δικαίωμα να κουράζεται. Να διαφωνεί. Να διεκδικεί. Να λέει «ως εδώ».

Έχει δικαίωμα να είναι άνθρωπος.

Φτάνει στην είσοδο του σχολείου.

Παίρνει την τσάντα του. Είναι βαριά. Ίσως περισσότερο από χθες.

Πριν περάσει την πόρτα, λέει χαμηλόφωνα στον εαυτό του:

«Δεν μπορώ να αλλάξω μόνος μου το εκπαιδευτικό σύστημα. Δεν μπορώ να διορθώσω όλες τις αστοχίες της κοινωνίας. Δεν μπορώ να αναπληρώσω όσα δεν προσφέρθηκαν σε κάθε παιδί.

Μπορώ όμως σήμερα να σταθώ δίκαια απέναντί τους. Να τους μιλήσω με σεβασμό. Να τους ζητήσω να προσπαθήσουν. Να μη χαρίσω την ευθύνη, αλλά ούτε να στερήσω την ελπίδα.

Να διδάξω όσο καλύτερα μπορώ, χωρίς να χρειάζεται να θυσιάσω τον εαυτό μου για να αποδείξω την αξία μου.

Και αν έστω ένα παιδί φύγει σήμερα από την τάξη λίγο πιο σκεπτόμενο, λίγο πιο ελεύθερο, λίγο πιο ανθρώπινο, τότε κάτι ουσιαστικό θα έχει συμβεί».

Το κουδούνι χτυπά.

Ο εκπαιδευτικός ανοίγει την πόρτα της τάξης.

Και η ερώτηση παραμένει:

«…και όλα αυτά γιατί;»

Ίσως γιατί η εκπαίδευση, παρά τις αντιφάσεις και τις πληγές της, εξακολουθεί να είναι μια πράξη πίστης στον άνθρωπο.

Όχι μιας αφελούς πίστης ότι όλα θα πάνε καλά.

Αλλά της βαθύτερης πεποίθησης ότι κανένα παιδί δεν είναι μόνο αυτό που δείχνει σήμερα. Ότι μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο. Ότι μπορεί να αλλάξει.

Και ότι αξίζει να υπάρχει κάποιος που θα του το θυμίζει.

Όχι όμως ένας εκπαιδευτικός που πρέπει να καεί για να φωτίσει τους άλλους.

Ένας εκπαιδευτικός που δικαιούται να έχει κι ο ίδιος φως στη ζωή του.

Θωμάς Μαμνιόγλου. Θεολόγος